वॉर हॉर्स….

युद्धातील पराक्रमाच्या कथा नेहमीच रंजक असतात. त्या ऐकताना, वाचताना आपण एकदम हरवून जातो. कधी भीतीने अंगावर काटा येतो, तर कधी पराक्रमाच्या गोष्टी ऐकून अभिमानाने छाती फुलून जाते आणि कधी कधी काही गोष्टी काळाच्या पडद्याआड कायमच्या हरवून जातात. अश्याच एका युद्धाची गाथा किंवा कथा म्हणूया हवं तर, एका ब्रिटीश लेखकाने मायकल मोर्पुर्गो (Michael Morpurgo) ने १९८२मध्ये लिहिली. पहिल्या महायुद्धाच्या काळात घडलेली एक सामान्य घटना, ज्या घटनेचा शेवट अतिशय असामान्य झाला. मायकल ने एका वेगळ्या दृष्टिकोनातून ह्या युद्धाचा अभ्यास केला. त्या महायुद्धात खूप मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी आणि वित्तहानी झाली. सैनिकांबरोबर हजारो-लाखो मुक्या जनावरांना, विशेषतः घोड्यांना आपले प्राण गमवावे लागले. त्या युद्धातील एका घोड्याची गोष्ट मायकलने पुस्तकरूपी आपल्यासमोर सादर केली. ही कादंबरी खास लहान मुलांसाठी लिहिली गेली होती. मायकल स्वत: खूप संवेदनशील आहे. आजच्या शहरीकरणाच्या काळात, फार्म्स फॉर सिटी चिल्ड्रन म्हणून एक प्रकल्प युरोपात राबवतोय आणि त्याला खूप खूप यश देखील मिळतंय. असो, अजून मी ही कादंबरी वाचली नाही (मागवली आहे फ्लिपकार्टवरून :)), पण ह्या कादंबरीवर बेतलेला एक सिनेमा गेल्यावर्षी प्रदर्शित झाला, जो ऑस्करच्या उत्कृष्ट चित्रपटांच्या शर्यतीतसुद्धा होता….स्टीव्हन स्पीलबर्ग दिग्दर्शिक – वॉर हॉर्स !!

सिनेमाची सुरुवात इंग्लंडमधील डेवन नावाच्या एका छोटेखानी पण निसर्गसमृद्ध गावातून होते. अल्बर्ट त्या लहानश्या गावात आपल्या आई-वडीलांसोबत राहत असे. त्यांची परिस्थिती अगदी बेताची असते. कर्ज काढून थोडीफार शेती करून पोटापाण्याची व्यवस्था करत असे. त्याचं गावातील एका शेतकऱ्याकडे असलेल्या घोड्याचा अल्बर्टला लळा लागतो. ह्याचं घोड्याचा जन्म सिनेमाच्या सुरुवातीला दाखवला आहे. कालांतराने तो घोडा मोठा होऊ लागतो, आपल्या आईसोबत तो माळरानात यथेच्छ घौडदौड करत असे. अल्बर्ट खूप वेळा त्याच्याशी मैत्री करायचा, जवळ जाण्याचा प्रयत्न करायचा, पण तो आईची साथ सोडून कुठेही जायला तयार होत नसे. तो दुरूनच त्याच्याकडे बघत बसायचा.

दरम्यान अल्बर्टच्या वडिलांना शेतीसाठी नांगरणी करण्यासाठी घोडा हवा असतो. जेव्हा ते घोडे बाजारात जातात, तिथे तोच घोडा त्याच्या मालकाने विकायला आणलेला असतो. अल्बर्टच्या वडिलांना तो घोडा बघता क्षणी आवडलेला असतो, पण तो शेत नांगरणी करणारा घोडा नसतो. तो एक राजबिंडा घोडा असतो, जो शेतीकामासाठी अजिबात लायक नसतो. त्यांचे मित्र देखील त्यांना समजावतात, पण ते काही ऐकत नाही. एका सावकाराच्या नाकावर टिच्चून, जास्त बोली लावून ते त्याला घरी घेऊन येतात. अपेक्षेप्रमाणे घरी आल्यावर अल्बर्टच्या आईला हे आवडत नाही, ती त्याला तत्काळ परत नेऊन द्यायला सांगते. शेवटी अल्बर्ट दोघांच्या भांडणामध्ये पडतो आणि वचन देतो की, मी ह्या घोड्याला शिकवेन, त्याची पूर्ण काळजी घेईन आणि त्याला शेतीसाठी तयार करेन. त्याचे आई-बाबा त्याच्या हट्टापुढे नमतं घेतात आणि त्याला घोडा ठेवायची परवानगी देतात.

अल्बर्ट त्या घोड्याचे नाव जोई (Joey) ठेवतो. जोईला खाऊ-पिऊ घालणे, त्याची स्वच्छता करणे आणि थोडंफार प्रशिक्षण ही सगळी कामे अल्बर्ट इमानेइतबारे करत असतो. हळूहळू काळ पुढे सरकतो. अल्बर्टच्या बाबांकडे सावकार लवकरात लवकर कर्जाची परतफेड करायची मागणी करतो, नाहीतर तो घरावर कब्जा करेल अशी धमकी देतो. आता अल्बर्टच्या बाबांना राहवत नाही, आणि ते जोईला जबरदस्ती नांगरणीसाठी जुंपायची तयारी करतात, पण जोई काही केल्या तयार होत नाही. शेवटी रागात ते जोईला गोळी मारायला बंदूक घेऊन येतात. पुन्हा एकदा अल्बर्टमध्ये पडतो आणि तो बाबांना सांगतो, की मी जोईला तयार करतो. तो जोईसमोर जातो आणि नांगरणीसाठी असलेला फाळ आपल्या गळ्यात अडकवून जोईला दाखवतो आणि मग तो फाळ जोईच्या गळ्यात अडकवतो. संपूर्ण डेवन उत्सुकतेने बघत असतं की, काय होणार म्हणून. सावकार तिथे असतोच. मोठ्या अथक प्रयत्नाने अल्बर्ट आणि जोई शेतीची नांगरणी करण्यात यशस्वी होतात. दोघांनी रक्ताचे पाणी करून जखमांची पर्वा न करता संपूर्ण शेत नांगरून ठेवतात. सगळे त्यांची स्तुती करतात आणि तो सावकार चिडून निघून जातो.

ह्या प्रसंगानंतर अल्बर्टची आई त्याला सांगते, की अल्बर्टचे बाबा हे एकेकाळी युद्धात पराक्रम गाजवलेला एक वीर योद्धा आहे, पण युद्धात पायाने अधू झाल्यावर तो प्रचंड निराशावादी आणि चिडचिडा झाला आहे. ती त्याला युद्धात पराक्रमासाठी मिळालेलं पदक सुद्धा दाखवते. आता सगळंच सुरळीत होईल तर कसं, दैव देतं आणि कर्म नेतं. त्याचं उभं पिक पावसाच्या तडाख्यात वाहून जाते आणि त्यांची इतक्या दिवसांची मेहनत वाया जाते. सगळे एकदम निराश होतात.

त्याचवेळी पहिल्या महायुद्धाची घोषणा होते. सरकारकडून युद्ध भरतीची आणि जनावरे खरेदी करायला सुरुवात होते. शेती वाहून गेल्याने निराश झालेले अल्बर्टचे बाबा, अल्बर्टला न सांगता जोईला एका ब्रिटीश अधिकाऱ्याला विकायला घेऊन जातात. अल्बर्टला ते कळते आणि तो सैनिकी छावणीकडे धावत सुटतो, पण तो पोचायच्या आधीच जोईचा सौदा कॅप्टन जेम्स निकोलसशी झालेला असतो. तो प्रचंड चिडतो, सगळ्यांना विनवण्या करतो, पण कोणी ऐकत नाही. अल्बर्टचे बाबा मान खाली घालून अपराधी पणे हे बघत उभे असतात. अल्बर्टची ही तळमळ कॅप्टन जेम्सला जाणवते आणि तो अल्बर्टला वचन देतो की, तो जोईची पूर्ण काळजी घेईल आणि जमल्यास युद्ध संपल्यावर त्याला परत हवाली करेल. अल्बर्ट जड अंत:करणाने त्याला कॅप्टनच्या हाती सोपवतो आणि जोईच्या गळ्यात त्याच्या बाबांना पदकासोबत मिळालेला छोटा तिरंगी झेंडा बांधतो.

जोईला युद्धाचे प्रशिक्षण दिले जाते, तिथे त्याची एका दुसऱ्या राजबिंड्या घोड्यासोबत दोस्ती होते. त्याचं नावं टॉपथॉर्न (Topthorn). कॅप्टन जेम्सला जोईचा खूप लळा लागतो, फावल्यावेळात जोईची विविध चित्र आपल्या स्केचबुकमध्ये काढत असे. जोईच्या पाठीवरून हात फिरवताना, त्याच्या चेहऱ्यावर एक आत्मविश्वास जाणवत असे. शेवटी ते जर्मन सैनिकांच्या छावणीवर छुपा हल्ला करायची योजना करतात आणि तिकडे हळूहळू कूच करतात. पण युद्धातील एका अनपेक्षित क्षणी जर्मन मशीनगन्सच्या माऱ्यासमोर ,कॅप्टन जेम्स निकोलस धारातीर्थी पडतो. जर्मन सैनिकांच्या गराड्यात जोई आणि टॉपथॉर्न सापडतात.

जर्मन सैनिकांमध्ये असलेला मायकल बघता क्षणी ह्या दोन्ही घोड्यांच्या प्रेमात पडतो, त्याला ते आवडतात. तो आपल्या मोठ्या अधिकाऱ्यांना कळवळून सांगतो की, हे दोन्ही घोडे युद्धातील जखमींची ने-आण करायला रुग्णवाहिकेला जुंपता येतील, त्यांना मारू नका. तो अधिकारी त्याला ती परवानगी देतो. मायकलसोबत गंटर (Gunther) हा त्याचा भाऊदेखील जर्मन सैनिकांमध्ये असतो. ती दोघे त्या घोड्यांना घेऊन छावणीत येतात. तिथे लष्करी अधिकारी पुढल्या फ्रंटला जाण्यासाठी निघतात आणि ते मायकलला सोबत येण्याचा आदेश देतात. मायकलच्या भावाची निवड होत नाही आणि त्याला मागेच थांबायला सांगतात. त्याला त्याच्या भावाच्या जीवाची काळजी असते आणि आता तो एकटाच पुढे जाणार म्हटल्यावर तो विचारात पडतो. तो अधिकाऱ्यांना सारख्या विनवण्या करतो की, मला पण घेऊन चला, पण त्याची मागणी धुडकावली जाते आणि त्याला मागेच थांबायचा आदेश दिला जातो आणि ते अधिकारी पुढल्या फ्रंटकडे कूच करतात. गंटर हा आदेश धुडकावून लावतो आणि मायकल, जोई आणि टॉपथॉर्नला घेऊन युद्ध भूमीवरून पळ काढतो. ते घोडदौड करत खूप लांबवर जातात. रात्री आसऱ्यासाठी एका घराशेजारी असलेल्या पवनचक्कीमध्ये ते थांबतात, पण तिथे जर्मन सैनिक येऊन दोघांना गोळ्या घालतात आणि निघून जातात. दोन्ही घोडे आत असल्याने जिवानिशी वाचतात.

सकाळी जेव्हा त्या घरात राहणारी फ्रेंच मुलगी, एमिली (Emilie) तिथे येते आणि आपल्या आजोबांना झालेली हकीकत सांगते. ती त्यांना सांगते मला हे दोन्ही घोडे ठेवून घ्यायचे आहे. आपल्या नातीच्या प्रेमापोटी तिला घोडे ठेवून घेण्याची परवानगी देतात, पण त्यांना कल्पना असते की, युद्ध काळात जास्त वेळ त्यांना ह्या घोड्यांना ठेवता येणार नाही. एमिलीचे आजोबा एक छोटे शेतकरी होते आणि ते विविध फळांचे उत्पादन करून, त्या पासून जॅम बनवत असतं. एमिलीच्या पालनपोषणाची जबाबदारी ते उत्तमरीतीने पार पाडत असतात. तिचे ते खूप लाड करतात आणि तिच्यासाठी काही करायची त्यांची तयारी असते. एमिलीच्या वाढदिवसाला भेट म्हणून, तिला ते जोईची सवारी करायची परवानगी देतात. एमिलीला हाडाच्या ठिसूळपणाचा आजार असतो, पण तिचा त्या घोड्यावर असलेला जीव बघून आजोबा तिला एकदाच ती परवानगी देतात. ती खूप आनंदून जाते आणि जोईच्या पाठीवर बसून रपेट मारायला निघते.

तिथेच जर्मन सैनिक येऊन दोन्ही घोडे हिसकावून नेतात. जर्मन सैनिकांना युद्धातील महाकाय तोफा ओढायला घोड्यांची गरज असते. जर्मन सैंन्यामध्ये घोड्यांची देखरेख करणारा अधिकारी दोन्ही घोड्यांची देखभाल करत असतो. पण टॉपथॉर्न ऐवजी जोईला तोफेला जुंपायला सांगतो, कारण त्याचा टॉपथॉर्नवर जास्त जीव असतो. त्याचं हे कृत्य बघून, त्याचा अधिकारी त्याला सुनावतो, “You have given them names? You should never give the names to anything that you certain to loose. Hook him up !!” आणि तो टॉपथॉर्नलाच तोफा ओढायला लाव म्हणून सांगतो, पण जोई स्वत:हून पुढे धावत येतो आणि मग तो अधिकारी जोईला तोफा ओढण्यासाठी जुंपतो.

हळूहळू युद्धकाळ पुढे सरकतो. सातत्याने ३-४ वर्ष जर्मन सैनिकांच्या सेवेत, ही दोन्ही जनावरं हाल सोसत असतात. त्याचवेळी दुसऱ्या फ्रंटवर अल्बर्ट सैनिक म्हणून जर्मन सैन्यासमोर उभा ठाकलेला असतो. इंग्लंड सैन्य जर्मन तोफखान्यासमोर हतबल झालेले असतात. तरी पराक्रमाची शर्थ लावून अल्बर्ट आणि त्याचे साथीदार एक जर्मन बंकर काबीज करतात, पण तिथे एक मोठ्ठा स्फोट होतो आणि त्या धुरामुळे अल्बर्ट आणि त्याच्या साथीदारांना तात्पुरते अंधत्व येते. त्यांना युद्धभूमीवरून परत बोलावतात आणि त्याच्यावर उपचार सुरु होतात. इकडे टॉपथॉर्न मान टाकतो आणि जोई एकटाच युद्धभूमीवर सुसाट धावत सुटतो. तारांच्या कुंपणाची पर्वा न करता, तो नुसता धावत सुटतो आणि खूप जखमी होऊन युद्धभूमीवर पडतो…

पुढे काय होते?? आता सगळं मीच थोडी नं सांगणार, तूम्ही स्वत: चित्रपट बघा की 😉

जोईवर चित्रित केलेली सगळी दृश्ये निव्वळ निव्वळ अप्रतिम आहेत, डिटेलिंगच्या बाबतीत स्पीलबर्गचा हात कोणी धरू शकणार नाही. अल्बर्टचं काम ठीक झालंय, कारण जोईने पूर्ण सिनेमा खाऊन टाकलाय. एमिली अतिशय गोड दिसते. (शाळा बघितल्यावर केतकीला बघून वाटले, तसंचं काहीसं वाटलं तिला बघून 🙂 ). स्पीलबर्गच्या इतर चित्रपटांसारखा हा चित्रपट इतका सुपर ग्रेट नाही (स्पीलबर्गने स्वतःचा दर्जा इतका उंचावून ठेवलाय की, अपेक्षा वाढणं स्वाभाविक आहे.), पण एक अप्रतिम कलाकृती बघायची संधी सोडू नका. वॉर हॉर्स नक्की बघा 🙂 🙂

– सुझे !!!

Advertisements

१४ जान्युअरी १७६१

प्रत्येक वर्षी १४ जानेवारी, मकरसंक्रांतीला जेव्हा मी सगळ्यांना शुभेच्छापर संदेश पाठवायचो, तेव्हा मला अभिजीतकडून लगेच एक ईमेल यायचा, लालभडक अक्षरात लिहलेला तो ईमेल म्हणजे पानिपताच्या संग्रामाची माहिती देणारा आणि सण कसले साजरे करता याचा जाब विचारणारा. तो ईमेल आजही इनबॉक्समध्ये पडून आहे. विचार करायचो. कारण, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि इंग्रज यांच्यामध्ये जो मराठ्यांचा सुवर्णकाळ होता, तो पानिपतच्या लढाईमुळे पूर्णपणे दुर्लक्षित झाला.

नुकतच साठ्ये महाविद्यालयात, जनसेवा समिती विलेपार्लेतर्फे एक अभ्यासवर्ग “पानिपताचा महासंग्राम”आयोजित केला होता. निनादराव बेडेकर, पांडुरंगराव बलकवडे आणि लष्करातील निवृत्त मेजर जनरल शशिकांत पित्रे ह्यांनी आपले विचार ह्या अभ्यासवर्गात मांडले होते. अतिशय अभ्यासपूर्ण माहिती दिली गेली. त्याच धर्तीवर त्यांचे काही विचार इथे मांडतोय.

आज म्हणजे, १४ जान्युअरी २०११ ला या युद्धाला २५० वर्ष पूर्ण झाली. भारताच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड म्हणून पानिपताच्या लढाईकडे बघितल जात. पण आपण त्या घटनेला पार दुर्लक्षित केल आहे. जनमानसावरही या घटनेचा इतका प्रभाव होता की, त्या धरतीवर अनेक वाक्यप्रचार मराठी बोली भाषेत रूढ झाले. उदा. १७६० भानगडी, पानिपत होणे, विश्वासराव मेला पानिपतात, अटकेपार झेंडे लावणे. बोली भाषा ही खर्‍या अर्थाने संस्कृतीच प्रतिनिधित्व करत असते अस मानल्यास पानिपतचे समर समाज मनात किती खोलवर भिनले आहे याची प्रचीती येते.

सन १७५२ च्या करारा अन्वये बाळाजी बाजीराव पेशवे ह्यांनी मुघल सल्तनतला अंतर्गत आणि बहिर्गत आक्रमणापासून संरक्षण करावे असे ठरले होते. ह्यात मुख्यत्वे अब्दालीचे परकीय आक्रमण होते आणि त्या बदल्यात त्यांना म्हणजेच मराठ्यांना उत्तरेकडील सहा सुभ्यांची चौथाई आणि सरदेशमुखी गोळा करण्याचे हक्क मिळाले. त्यात नजीबखान रोहील्याने (हा अब्दालीचा हिंदूस्थानातील पाठीराखा.) अब्दालीला मुसलमान धर्माचे रक्षण करण्याच्या नावाखाली चिथवले. मराठ्यांचे नियंत्रण कायमचे उखडून टाकायला पटवून दिले आणि अब्दालीने १० जान्युअरी १७६० ला यमुना चार ठिकाणाहून ओलांडून मराठ्यांच्या बयाजी शिंदे आणि दत्ताजी शिंदे यांचा पाडाव करून दुआबातमध्ये तळ ठोकला आणि हीच पानिपताची नांदी होती. मराठ्यांनी दत्ताजीच्या वधाचा बदला आणि हिंदूस्थानाचे अब्दाली-नजीबाच्या आक्रमणापासून कायमचा बंदोबस्त करायचे ठरवले.

ह्यावेळी चुकुनही त्यांच्या मनात आल नाही की आपण एका धर्माविरुद्ध लढतोय. आपण लढतोय ते आपल्या हिंदूस्थानासाठी. पूर्ण देशाचे रक्षण करायची जबाबदारी मराठ्यानी आपल्या खांद्यावर घेतली होती. ह्यातूनच आपल्याला कळते की मराठे किती बलशाली होते. त्यांची जरब होती दिल्ली आणि संपूर्ण भारतावर. त्यामुळेच महाराष्ट्र सोडून ते अब्दालीचा बंदोबस्त करायला अटकेपार निघाले. त्यातच मराठ्यांनी केलेल्या कुंजपुर्‍यातील दारुण पराभवाचे वर्तमान ऐकून अब्दाली अतिशय संतप्त झाला. मोठ्या त्वेषाने बागपतजवळ गौरीपुराला यमुनापार करून २८ ऑक्टोबर रोजी मराठ्यांशी अंतिम युद्ध लढण्यासाठी पानिपतजवळ नूरपूर गावी तळ देऊन राहिला. भाऊंना हे वर्तमान समजल्याबरोबर त्यांनी अब्दालीसमोर दोन कोसावर पानिपतास मराठी सैन्याचा तळ दिला.

अशा रीतीने सात महिन्याच्या प्रतीक्षेनंतर एका महायुद्धाचे प्रतिस्पर्धी समोरासमोर उभे ठाकले. १३ जानेवारीला रात्री भाऊंनी ठरवले की उद्या युद्ध करायचे व दिल्लीची वाट धरायची आणि १४ जानेवारीस पहाटे खंदक ओलांडून सर्व मराठा सैन्य बुणगे व बायकांसकट छावणीतून बाहेर पडले व यमुनेच्या रोखाने युद्धास सज्ज झाले.

तुंबळ युद्ध झाले. दोन्हीकडे सैन्य जवळजवळ सारखेच. मराठे खूप त्वेषाने लढले. अखेरच्या काही तासात ह्या युद्धाला कलाटणी मिळाली. विश्वासराव गोळी लागून पडले. सैन्यात एकच गडबड उडाली. सगळे सैरावैरा पळू लागले. त्याचाच फायदा घेत अब्दालीने आपले राखीव सैन्य मराठ्यांच्या दिशेला सोडल. पानिपतच्या रणांगणावर सव्वा लाख बांगडी फुटली. खूप इतिहासकारांनी सदाशिवरावांनाच ह्या पराभावला कारणीभूत ठरवल, त्यांच कमकुवत नैत्रुत्व, फसलेली युद्धाची आखणी असे अनेक आरोप केले गेले त्यांच्यावर. भाऊ शूरवीर होते, पण त्यांच्यासमोर असलेला अब्दाली हा एक उत्तम अनुभवी सेनापती होता. तिथेच भाऊ थोडे कमी पडले. सगळे युद्धभुमी सोडून पळून जात असताना ते युद्धभूमीवर उतरून तलवारीचे सपासप वार करत शत्रूला मर्द मराठ्याच दर्शन घडवत होते. शेवटी ते पडले आणि मराठे हरले 😦

भाऊसाहेब योद्धा थोर अंगामधी जोर, पुरा धैर्याचा, विश्वासरावही तसाच शौर्याचा ||
दोहो बाजूस भाला दाट पलिटेना वाट, अशा पर्याचा, किंचित पडेना प्रकाश वर सूर्याचा ||
दृष्टांत किति कवि भरील,काय स्तव करील ऐश्वर्याचा,शेवटी बिघडला बेत सकळ कार्याचा ||

– कवी प्रभाकर

 

काला आम - पानिपत युद्धाचे स्मारक

हे युद्ध मराठे हरले असले तरी त्यांनी अब्दालीचा ज्या प्रकारे प्रतिकार केला त्यातून धडा घेऊन अब्दाली किंवा वायव्येकडील एकही आक्रमण त्यानंतर भारतावर हल्ला करू शकला नाही. हा मराठ्यांमुळे झालेला भारताचा एक महत्त्वाचा लाभ होय. दुसरे असे की पानिपतच्या रणभूमीवर एवढा जबरदस्त मार खाऊनदेखील मराठे परत उभे राहिले. या बाबतीत त्यांना उपमा फक्त फिनिक्स पक्ष्याचीच शोभेल. मराठे नुसते उठले असे नसून त्यांनी उत्तर हिंदुस्थानात पुन्हा एकदा आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. मोगल सत्ता हातात घेऊन तिचे नियंत्रण करण्याचा अपुरा राहिलेला मराठ्यांचा मनसुबा महादजी शिंद्यांनी तडीस नेला. दिल्लीत लाल महालावर तब्बल १५ वर्ष (१७८८ ते १८०३) भगवा दिमाखात फडकत होता.

१४ जान्युअरी  १७६१ साली पानिपत येथे मराठे भारतीय राजकीय ऐक्यासाठी, भारत हा येथील लोकांचा परकीयांना येथे स्थान नाही, या उदात्त भूमिकेसाठी लढले. त्यांचा पराजय होऊनही त्यांच्या ध्येयाचा विजय झाला.

|| त्या पानिपतच्या रणसंग्रामातील वीर मराठा योद्ध्यांना मानवंदना ||

 

संदर्भ:
पानिपताचा महासंग्राम अभ्यासवर्ग (निनादराव बेडेकर आणि पांडुरंगराव बलकवडे यांच भाषण)
पानिपतचा रणसंग्राम मराठे विरुद्ध अफगाण १४ जान्युअरी १७६१ – निनादराव बेडेकर (लेखक)
साप्ताहिक विवेक – http://www.evivek.com/index.html

— सुझे